8 października 2021 roku Rada Praw Człowieka ONZ przyjęła historyczną rezolucję 48/13, uznając po raz pierwszy na poziomie globalnym, że czyste, zdrowe i zrównoważone środowisko jest prawem człowieka. Głosowanie zakończyło się wynikiem 43-0-4 (cztery państwa wstrzymały się od głosu: Rosja, Chiny, Indie i Japonia).
Rezolucja ta stanowiła przełom – choć związek między ochroną środowiska a prawami człowieka był od dawna uznawany, a prawo do zdrowego środowiska funkcjonowało już w wielu konstytucjach krajowych i traktatach regionalnych, rezolucja 48/13 była pierwszym formalnym uznaniem tego prawa na szczeblu globalnym.
Niecały rok później, 28 lipca 2022 roku, Zgromadzenie Ogólne ONZ potwierdziło to prawo w kolejnej rezolucji, nadając mu jeszcze większą wagę polityczną.
Co mówi rezolucja?
Rezolucja 48/13 uznaje, że każdy człowiek ma prawo do życia w czystym, zdrowym i zrównoważonym środowisku (clean, healthy and sustainable environment). Dokument zawiera kluczowe zalecenia dla państw:
- Budowanie zdolności do ochrony środowiska w celu wypełniania zobowiązań dotyczących praw człowieka
- Wzmacnianie współpracy z Radą Praw Człowieka, innymi państwami i interesariuszami
- Przyjmowanie polityk służących realizacji prawa do zdrowego środowiska
- Szczególna uwaga na bioróżnorodność i ekosystemy w kontekście Celów Zrównoważonego Rozwoju
Rezolucja odnosi się do trzech największych zagrożeń, z którymi mierzy się ludzkość: zmian klimatu, zanieczyszczenia środowiska i utraty różnorodności biologicznej – określanych łącznie jako kryzys planetarny.
Hałas jako zanieczyszczenie środowiska
W kontekście rezolucji 48/13, zanieczyszczenie hałasem nabiera szczególnego znaczenia. Światowa Organizacja Zdrowia klasyfikuje hałas jako drugie największe zanieczyszczenie środowiska w Europie – zaraz po zanieczyszczeniu powietrza. Według najnowszych danych Europejskiej Agencji Środowiska, hałas powoduje rocznie w UE:
- 66 000 przedwczesnych zgonów
- 50 000 nowych przypadków chorób sercowo-naczyniowych
- Utratę 1,6 miliona lat życia w zdrowiu (DALY)
Skoro prawo do zdrowego środowiska jest teraz uznane za prawo człowieka, a hałas jest udokumentowanym zanieczyszczeniem środowiska szkodzącym zdrowiu – ekspozycja na nadmierny hałas stanowi naruszenie praw człowieka.
Kto jest najbardziej narażony?
Rezolucja 48/13 podkreśla, że degradacja środowiska nieproporcjonalnie dotyka osoby i grupy znajdujące się w sytuacji wrażliwości. W przypadku hałasu są to przede wszystkim:
- Dzieci – 550 000 dzieci w Europie cierpi na zaburzenia czytania spowodowane hałasem transportowym
- Seniorzy – bardziej podatni na skutki sercowo-naczyniowe hałasu
- Osoby o niższych dochodach – częściej mieszkają w pobliżu autostrad, lotnisk i terenów przemysłowych
- Osoby z niepełnosprawnościami – w tym osoby z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego
- Osoby pracujące w hałaśliwych zawodach – narażone na uszkodzenia słuchu
Ta nierówność w ekspozycji na hałas czyni z niego również problem sprawiedliwości społecznej.
Moc prawna rezolucji
Rezolucja 48/13 nie jest prawnie wiążąca dla państw członkowskich ONZ. Jednak jej znaczenie wykracza daleko poza symbolikę:
- Tworzy silne zobowiązanie polityczne – 43 państwa głosowały „za”, żadne „przeciw”
- Może skłonić państwa do zmian konstytucyjnych – wiele krajów już zagwarantowało prawo do zdrowego środowiska w swoich konstytucjach
- Daje narzędzie aktywistom – rezolucja może być wykorzystywana do kwestionowania szkodliwych polityk i projektów
- Już jest cytowana w skargach – zaledwie 17 dni po przyjęciu rezolucji, pięcioro młodych Australijczyków złożyło skargę do Specjalnych Sprawozdawców ONZ, powołując się na rezolucję 48/13
Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. środowiska
Kluczową rolę w uznaniu prawa do zdrowego środowiska odegrał David R. Boyd – Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. praw człowieka i środowiska. W swoich raportach wielokrotnie podkreślał, że:
„Musimy zdać sobie sprawę, że te kwestie są absolutnie nierozerwalnie powiązane. Dlatego tak ekscytujący jest historyczny krok, jaki Rada Praw Człowieka podjęła w październiku , uznając, że każdy ma fundamentalne prawo człowieka do życia w czystym, zdrowym i zrównoważonym środowisku”.
Boyd zwraca szczególną uwagę na najbardziej zanieczyszczone i skażone miejsca na Ziemi, gdzie prawa człowieka są „absolutnie łamane w straszliwy sposób przez toksyczne skażenie i zanieczyszczenie” – to właśnie te społeczności najbardziej potrzebują ochrony.
Zobowiązania państwa wobec hałasu
W świetle rezolucji 48/13 państwa powinny podejmować konkretne działania w zakresie ochrony przed hałasem:
| Obszar działania | Przykładowe środki |
|---|---|
| Regulacje prawne | Normy hałasu dla transportu, przemysłu, rozrywki; strefy ciszy; ochrona spoczynku nocnego |
| Planowanie przestrzenne | Oddzielanie źródeł hałasu od zabudowy mieszkaniowej; zielone bufory akustyczne |
| Monitoring | Mapy hałasu; ciągły monitoring poziomów dźwięku; systemy wczesnego ostrzegania |
| Edukacja | Kampanie świadomościowe; edukacja w szkołach; informowanie o skutkach zdrowotnych |
| Egzekwowanie | Skuteczne sankcje za przekroczenie norm; dostęp do wymiaru sprawiedliwości dla poszkodowanych |
Polska a rezolucja 48/13
Polska, jako członek ONZ, jest politycznie zobowiązana do realizacji celów rezolucji 48/13. Tymczasem rzeczywistość wygląda inaczej:
- W kwietniu 2023 roku Trybunał Sprawiedliwości UE wydał wyrok przeciwko Polsce za niewykonanie dyrektywy 2002/49/WE dotyczącej zarządzania hałasem
- W październiku 2021 roku ETPC wydał wyrok w sprawie Kapa i inni przeciwko Polsce, stwierdzając naruszenie praw człowieka przez hałas z autostrady A2
- Umieralność z powodu chorób serca w Polsce jest dwukrotnie wyższa niż średnia unijna – a hałas jest udokumentowanym czynnikiem ryzyka
W kwietniu 2025 roku Instytut Ekologii Akustycznej wraz z ponad 30 organizacjami pozarządowymi skierował list otwarty do Premiera wzywający do podjęcia systemowych działań przeciwko zanieczyszczeniu hałasem.
Znaczenie dla walki z hałasem
Rezolucja 48/13 zmienia perspektywę postrzegania hałasu. To nie jest już tylko:
- Problem komfortu
- Kwestia sąsiedzka
- Sprawa administracyjna
To jest kwestia praw człowieka. A gdy państwo nie podejmuje adekwatnych działań w celu ochrony obywateli przed zanieczyszczeniem hałasem – narusza ich fundamentalne prawa.
Jak ujął to David Boyd: „Dostęp do bezpiecznego, czystego, zdrowego i trwale dostępnego środowiska jest niezbędny do pełnego korzystania z szerokiej gamy praw człowieka, w tym prawa do życia, zdrowia, żywności, wody i rozwoju”.
W takim kontekście – nie ma miejsca na hałas.
